Granie, zakupy czy korzystanie z telefonu mogą zacząć wypierać sen, obowiązki i relacje. Sprawdź, jakie sygnały powinny skłonić do konsultacji, czym pasja różni się od zaburzenia i jak wygląda terapia uzależnień behawioralnych.

Granie, obstawianie zakładów, przewijanie telefonu, zakupy online. Każda z tych czynności może być zwykłą rozrywką, ale u części osób zaczyna wypierać sen, pracę i relacje. Uzależnienia behawioralne to właśnie takie sytuacje, w których problemem nie jest substancja, lecz powtarzane zachowanie. Poniżej znajdziesz definicję, kryteria stosowane w diagnozie i informację, które z tych zjawisk klasyfikacje medyczne rzeczywiście uznają za zaburzenie.
Szybka odpowiedź: Uzależnienie behawioralne to potoczna nazwa sytuacji, w której powtarzana czynność przestaje być wyborem i zaczyna rządzić codziennością — mimo szkód, które powoduje. Osobno nazwanymi rozpoznaniami są hazard i granie w gry. Nadmierne korzystanie z telefonu, kupowanie czy pracowanie nie mają własnej nazwy wśród zaburzeń, co nie znaczy, że nie bywają realnym problemem. Rozstrzygają trzy cechy: osłabiona kontrola nad zachowaniem, jego rosnący priorytet wobec innych spraw i kontynuowanie mimo negatywnych skutków.
Uzależnienie behawioralne to utrwalony wzorzec powtarzania określonej czynności, który wymyka się spod kontroli i jest kontynuowany mimo szkód — w odróżnieniu od uzależnień chemicznych nie wiąże się z przyjmowaniem substancji psychoaktywnej. Mechanizm bywa jednak podobny: zachowanie przynosi szybką ulgę lub pobudzenie, a mózg zapamiętuje tę zależność. U części osób zachowanie staje się z czasem coraz częstsze lub intensywniejsze, a próby jego ograniczenia są coraz trudniejsze.
Warto wiedzieć, że samo określenie „uzależnienie behawioralne” jest terminem roboczym, używanym w praktyce i w mediach, a nie nazwą kategorii w klasyfikacjach medycznych. W literaturze fachowej spotyka się też określenie „nałogi behawioralne”. Rozróżnienie nie jest czysto akademickie — przekłada się na to, co specjalista może formalnie rozpoznać.
Osobno nazwano dwa zaburzenia. Klasyfikacja ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia, która weszła w życie na poziomie międzynarodowym w 2022 roku, w grupie zaburzeń spowodowanych zachowaniami nałogowymi wymienia z nazwy zaburzenie uprawiania hazardu i zaburzenie korzystania z gier. W Polsce trwa proces jej wdrażania. Przewiduje też kategorię innych określonych zaburzeń z tej grupy, co pozostawia miejsce na rzadsze sytuacje. Nie oznacza to jednak, że każde nadmierne kupowanie, korzystanie z telefonu czy pracowanie jest uzależnieniem — te zachowania częściej opisuje się jako problemowe korzystanie i pozostają przedmiotem sporu badaczy.
| Zachowanie | Status w klasyfikacji | Co to oznacza w praktyce |
|---|---|---|
| Hazard | Odrębne rozpoznanie w ICD-11 | Diagnoza i leczenie według ustalonych kryteriów |
| Gry komputerowe | Odrębne rozpoznanie w ICD-11 | Diagnoza i leczenie według ustalonych kryteriów |
| Internet, media społecznościowe, telefon | Brak osobnego rozpoznania | Opisywane jako problemowe korzystanie; terapia jest możliwa |
| Zakupy | Brak osobnego rozpoznania | Kompulsywne kupowanie bywa objawem innych trudności |
| Pornografia, zachowania seksualne | Brak osobnego rozpoznania „uzależnienia od pornografii” | ICD-11 zna zaburzenie kompulsywnych zachowań seksualnych, ale umieszcza je wśród zaburzeń kontroli impulsów, a nie zachowań nałogowych; samo korzystanie z pornografii nie przesądza o rozpoznaniu |
| Praca, ćwiczenia fizyczne | Brak osobnego rozpoznania | Brak odrębnej jednostki diagnostycznej w ICD-11; trudności wymagają indywidualnej oceny |
Brak formalnego rozpoznania nie oznacza, że problem nie istnieje ani że nie da się z nim pracować. Oznacza tylko, że specjalista opisze go inaczej niż hazard czy granie — na przykład jako problemowe korzystanie albo jako objaw szerszych trudności, takich jak lęk lub obniżony nastrój. Takie rozróżnienie jest zadaniem pierwszej konsultacji: Gabinet Psychoterapii Łuszczyńscy prowadzi terapię uzależnień behawioralnych oraz od substancji.
Przy diagnozowaniu zaburzenia uprawiania hazardu i zaburzenia korzystania z gier ocenia się trzy główne cechy: osłabioną kontrolę, rosnący priorytet zachowania oraz kontynuowanie mimo negatywnych skutków. Znaczenie ma również wyraźne pogorszenie codziennego funkcjonowania — w życiu osobistym, rodzinnym, zawodowym lub szkolnym — a wzorzec zwykle utrzymuje się przez co najmniej 12 miesięcy. Podobne sygnały przy innych czynnościach są powodem do konsultacji, ale nie stanowią uniwersalnego testu uzależnienia.
Pojedynczy intensywny okres nie wystarcza do rozpoznania. Nie trzeba jednak czekać, aż upłynie wskazany czas, żeby skonsultować niepokojące zmiany — jeśli czynność zaczyna kosztować cię sen, pieniądze albo bliskie relacje, to wystarczający powód do rozmowy ze specjalistą.
Na co uważać: przy hazardzie szkody finansowe mogą narastać szybko i długo pozostawać ukryte przed bliskimi. Jeśli pojawiają się pożyczki na grę, ukrywanie wydatków albo myśli o odegraniu się, nie odkładaj konsultacji. W badaniu CBOS z 2024 roku, przeprowadzonym we współpracy z Krajowym Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, 4,2% osób grających na pieniądze zakwalifikowano do grupy umiarkowanego ryzyka uzależnienia.
Jednym z mechanizmów jest regulowanie emocji poprzez daną czynność. Granie, obstawianie czy przewijanie telefonu może przynosić krótkotrwałą ulgę w napięciu, nudzie lub smutku. Powtarzanie tego schematu może utrwalać skojarzenie „trudna emocja — czynność — ulga”.
Dlatego uzależnienia behawioralne często współwystępują z przewlekłym stresem, zaburzeniami lękowymi i obniżonym nastrojem. Więcej o tym, jak długotrwałe napięcie odbija się na ciele i psychice, znajdziesz we wpisie „Jak stres wpływa na ciało i umysł”. W terapii zwykle okazuje się, że samo odstawienie czynności nie wystarcza — trzeba też znaleźć inny sposób radzenia sobie z tym, co ona dotąd uśmierzała.

Podstawową metodą jest psychoterapia, najczęściej w nurcie poznawczo-behawioralnym. Praca obejmuje zwykle kilka elementów:
Przy hazardzie z zadłużeniem równolegle warto uporządkować sprawy finansowe, często z udziałem bliskiej osoby. W Ostrołęce prowadzimy terapię uzależnień behawioralnych — hazardu i gier — a także uzależnień od alkoholu i innych substancji, zarówno dla osób uzależnionych, jak i dla członków ich rodzin.

W przypadku hazardu i gier tak — ICD-11 nazywa je osobno i opisuje ich kryteria. Inne zachowania rzadziej mają własne rozpoznanie, choć klasyfikacja przewiduje kategorię innych określonych zaburzeń z tej grupy. Niezależnie od nazwy mogą powodować realne szkody i być przedmiotem terapii.
Nie ma takiej granicy. Rozstrzyga utrata kontroli, priorytet czynności i jej kontynuowanie mimo szkód, a nie liczba godzin. Ktoś może grać dużo bez zaburzenia, a ktoś inny mieć poważny problem przy krótszym czasie.
Intensywne zaangażowanie nie oznacza samo w sobie uzależnienia. Przy pasji zwykle potrafisz dostosować czas do obowiązków i przerwać czynność, gdy sytuacja tego wymaga. Niepokojące są utrzymujące się trudności z kontrolą oraz kontynuowanie zachowania mimo wyraźnych szkód.
Osoby z takimi trudnościami często opisują silną potrzebę powrotu do czynności oraz rozdrażnienie i niepokój, gdy nie mogą jej wykonać. Nie są to jednak objawy tożsame z zespołem abstynencyjnym po odstawieniu substancji.
Nie zawsze. Przy hazardzie celem jest zwykle abstynencja, natomiast przy czynnościach obecnych w codziennym życiu, takich jak internet czy telefon, częściej pracuje się nad odzyskaniem kontroli. Cel ustala się indywidualnie podczas diagnozy.
Uzależnienia behawioralne to powtarzane czynności, które wymknęły się spod kontroli i są kontynuowane mimo szkód. W ICD-11 osobno nazwano zaburzenie uprawiania hazardu i zaburzenie korzystania z gier, a klasyfikacja przewiduje też kategorię innych określonych zaburzeń z tej grupy. Pozostałe zachowania częściej opisuje się jako problemowe korzystanie, co nie przekreśla sensu terapii. Przy hazardzie i grach ocenia się trzy cechy — osłabioną kontrolę, rosnący priorytet zachowania i kontynuowanie mimo negatywnych skutków — a nie samą liczbę godzin.
Jeśli rozpoznajesz u siebie lub u bliskiej osoby ten wzorzec, konsultacja pomoże ustalić, z czym dokładnie mamy do czynienia i co można z tym zrobić.
Czynność zaczyna rządzić twoją codziennością?
Gabinet Psychoterapii Łuszczyńscy w Ostrołęce od lat prowadzi terapię uzależnień behawioralnych — hazardu, gier i problemowego korzystania z internetu. Pierwsza wizyta to rozmowa, podczas której wspólnie ocenimy sytuację.
Źródła: Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11 — zaburzenia spowodowane zachowaniami nałogowymi; Światowa Organizacja Zdrowia — kryteria zaburzenia korzystania z gier; Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom — opracowania o zaburzeniach behawioralnych oraz badanie CBOS „Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka problemowego hazardu” (2024).