Serce wali, brakuje powietrza, ściska w klatce, świat robi się nierealny. Pierwsza myśl: zawał. Po kilkunastu minutach mija, a badania nic nie wykazują. Tak może wyglądać napad paniki – nagła reakcja lękowa, która daje bardzo realne objawy fizyczne.

Czym jest napad paniki i ile trwa?

Podobne objawy mogą jednak występować także w innych stanach medycznych, dlatego nie należy samodzielnie zakładać, że ból w klatce czy duszność na pewno wynikają z paniki. U części osób atak nie kończy się ostro — napięcie faluje i utrzymuje się dłużej, zwłaszcza gdy dochodzi lęk przed kolejnym epizodem.

Napadowi towarzyszy kilka z objawów: kołatanie serca, duszność, ucisk w klatce, drżenie, zlewne poty, mrowienie dłoni i ust, zawroty głowy, nudności, fale gorąca lub dreszcze. Do tego dochodzi lęk przed śmiercią albo utratą kontroli oraz derealizacja – poczucie, że otoczenie jest jakby za szybą. Ten ostatni objaw bywa najbardziej niepokojący, bo trudno go nazwać.

Co dokładnie dzieje się w ciele?

Organizm uruchamia reakcję „walcz albo uciekaj”. Układ współczulny i wyrzut adrenaliny przygotowują ciało do wysiłku, który nie następuje. Wiele objawów napadu paniki można wyjaśnić reakcją organizmu na silny lęk:

Podczas napadu paniki organizm zachowuje się tak, jakby istniało realne zagrożenie, choć w rzeczywistości go nie ma. To właśnie dlatego objawy są tak intensywne i przekonujące.

Atak paniki czy zawał?

Pilnej pomocy wymaga ból promieniujący do żuchwy, barku lub ramienia, ból nasilający się przy wysiłku, omdlenie oraz każdy taki epizod u osoby z rozpoznaną chorobą serca. Warto też wykluczyć nadczynność tarczycy, spadki poziomu cukru i wpływ dużych ilości kofeiny – dają objawy łudząco podobne. Przy nowych lub niepokojących objawach warto wykluczyć przyczyny somatyczne. Jeśli lekarz nie stwierdza choroby mogącej je wyjaśnić, można skupić się na mechanizmie lęku i pracy nad napadami paniki.

Jak przerwać atak paniki?

Ataku nie trzeba przerywać siłą – trzeba go przeczekać, nie dolewając paliwa.

1. Nazwij, co się dzieje. „To atak paniki, minie.” Nazwanie przerywa najgroźniejszy element mechanizmu: odczytywanie objawów jako zapowiedzi katastrofy.
2. Wydłuż wydech. Wdech nosem na cztery, wydech ustami na sześć–osiem. Bez głębokich haustów powietrza – te pogłębiają hiperwentylację.
3. Zakotwicz uwagę na zewnątrz. Wymień pięć rzeczy, które widzisz, cztery, które słyszysz, trzy, których dotykasz. Uwaga wraca z wnętrza ciała do otoczenia.
4. Jeśli sytuacja jest bezpieczna, zostań tam, gdzie jesteś. Nie uciekaj z miejsca, w którym atak się zaczął. Powód wyjaśniamy niżej.
5. Przeczekaj. Adrenalina działa krótko. Nie da się panikować w nieskończoność – ciało samo wyhamuje.

Czego nie robić?

Nie oddychaj do papierowej torebki – to rada przestarzała i ryzykowna, gdy przyczyna objawów nie jest lękowa. Nie sięgaj po alkohol ani po cudze leki uspokajające. Nie sprawdzaj co chwilę tętna i nie wyszukuj objawów w telefonie w trakcie ataku. I nie obiecuj sobie, że już nigdy nie wrócisz w to miejsce.

Dlaczego ulga bywa pułapką?

Mechanizm jest prosty. Skoro katastrofa nie nastąpiła, mózg wyciąga wniosek: nie nastąpiła, ponieważ wyszedłem, zadzwoniłem, usiadłem. Przekonanie o niebezpieczeństwie zostaje nienaruszone, a lista rzeczy, bez których nie da się funkcjonować, rośnie. To ten sam powód, dla którego techniki oddechowe pomagają przeczekać falę, ale zaszkodzą, jeśli staną się warunkiem bezpieczeństwa.

Skąd biorą się napady paniki?

W poznawczo-behawioralnym modelu paniki błędne koło często zaczyna się od zwykłego odczucia z ciała – przyspieszonego tętna po kawie, zawrotu przy wstawaniu, ucisku w klatce po nieprzespanej nocy. Odczucie zostaje odczytane jako zapowiedź katastrofy. Ta myśl nasila lęk, lęk nasila objawy, a nasilone objawy potwierdzają myśl. Koło zamyka się w kilka minut.

Wizualizacja przedstawiająca błędne koło paniki: od odczucia z ciała, przez katastroficzną myśl i nasilenie lęku, do nasilenia objawów:

Podatność zwiększają przewlekły stres, niewyspanie, okres po chorobie, duże ilości kofeiny i wcześniejsze doświadczenia bezradności. Pierwszy napad często trudno przypisać jednej przyczynie. Zwykle nakłada się na siebie kilka czynników. U części osób pod spodem leżą utrwalone wzorce reagowania, którymi zajmuje się terapia schematu (więcej informacji przeczytasz we wpisie: ”Jak uwolnić się od destrukcyjnych wzorców z przeszłości?”)

Kiedy to już zaburzenie lękowe z napadami paniki?

Częstym następstwem jest agorafobia – stopniowe kurczenie się obszaru, w którym człowiek czuje się bezpiecznie. Najpierw znika autobus, potem centrum handlowe, w końcu samodzielne wyjście z domu. Rozpoznanie stawia specjalista; ten tekst go nie zastępuje.

Jak leczy się napady paniki?

Farmakoterapię dobiera lekarz psychiatra. Leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI działają z opóźnieniem i wymagają regularności. Benzodiazepiny mogą szybko zmniejszać napięcie i lęk, ale nie są zalecane jako standardowe leczenie zaburzenia panicznego. Wiążą się m.in. z ryzykiem tolerancji i uzależnienia, dlatego decyzja o ich zastosowaniu należy do lekarza.

W samej pracy terapeutycznej dużą część stanowi weryfikowanie myśli automatycznych – czyli sprawdzanie, na ile katastroficzna interpretacja objawu wytrzymuje konfrontację z faktami.

Do psychiatry czy do psychoterapeuty?

Psychiatra jest lekarzem: diagnozuje i prowadzi leczenie farmakologiczne. Psychoterapeuta pracuje nad mechanizmem, który podtrzymuje objawy. Te ścieżki się nie wykluczają, a wybór jednej z nich lub obu zależy m.in. od nasilenia objawów, wcześniejszego leczenia i chorób współwystępujących.

W praktyce wiele osób zaczyna od konsultacji psychoterapeutycznej, a przy nasilonych objawach lub braku poprawy dołącza konsultację psychiatryczną.

Jak pomóc komuś, kto ma atak paniki

Zostań przy tej osobie i mów krótkimi zdaniami. Nie mów „weź głęboki oddech” – zamiast tego oddychaj razem z nią, wolno i z długim wydechem. Nie tłocz się wokół tej osoby, nie zmuszaj jej do wychodzenia ani zmiany miejsca i nie bagatelizuj objawów. Wystarczy spokojna obecność i informacja, że to minie.

Najczęstsze pytania

Ważne: tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. Przy pierwszym epizodzie z bólem w klatce piersiowej, dusznością lub omdleniem konieczna jest ocena lekarska.