Rodzina nie zdecyduje za osobę pijącą o leczeniu, ale może zwiększyć szansę, że je podejmie. Pięć kroków, najczęstsze błędy, procedura zobowiązania do leczenia i miejsca, w których bliscy mogą szukać pomocy.

Obietnice „od poniedziałku”, zapewnienia, że „panuje nad tym”, i rozmowy, które kończą się kłótnią. Jeśli tak wygląda twoja codzienność, możesz czuć jednocześnie bezsilność, złość i wstyd – to częste reakcje bliskich osoby uzależnionej. Szukając odpowiedzi, jak pomóc alkoholikowi, który nie widzi problemu, warto wiedzieć, że rodzina nie może podjąć decyzji o leczeniu za niego, ale może zmienić własne zachowanie i zwiększyć szansę, że osoba pijąca przyjmie pomoc.
Szybka odpowiedź: Pomoc osobie uzależnionej, która odmawia leczenia, warto zacząć od konsultacji dla siebie, ustalenia bezpiecznych granic i przygotowania konkretnej propozycji kontaktu z poradnią. Rozmawiaj, gdy bliski jest trzeźwy, wspieraj jego działania sprzyjające trzeźwości i nie przejmuj za niego odpowiedzialności za skutki picia. Nie oznacza to rezygnacji z pomocy w sytuacji zagrożenia zdrowia lub życia. W określonych ustawą sytuacjach można również zgłosić sprawę do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych (GKRPA), która może wystąpić do sądu o zobowiązanie do leczenia odwykowego.
Zaprzeczanie, minimalizowanie problemu i racjonalizowanie picia często pojawiają się u osób uzależnionych od alkoholu. W polskiej terapii uzależnień takie mechanizmy bywają opisywane jako element systemu iluzji i zaprzeczeń. Osoba pijąca może bagatelizować ilość alkoholu, porównywać się z osobami pijącymi więcej albo przenosić odpowiedzialność na innych. Dlatego zdania „piję tylko piwo” czy „piję przez ciebie” rzadko prowadzą do konstruktywnej dyskusji. Zamiast kolejnych sporów o to, czy problem istnieje, warto skupić się na konkretnych skutkach picia i na tym, na co bliscy rzeczywiście mają wpływ.
Duże znaczenie ma sposób, w jaki rodzina reaguje na picie na co dzień. Jednym z podejść opracowanych z myślą o bliskich osób odmawiających leczenia jest CRAFT – Community Reinforcement and Family Training. W badaniu Millera, Meyersa i Tonigana z 1999 r. program CRAFT, uczący bliskich m.in. zmiany własnych reakcji i wzmacniania zachowań sprzyjających trzeźwości, doprowadził do podjęcia leczenia przez 64% osób pijących, wobec 30% w grupie przygotowywanej do konfrontacyjnej interwencji Johnsona. Wynik dotyczył rozpoczęcia leczenia, a nie utrzymania abstynencji.
Jeśli próbujesz kontrolować picie, ratować bliską osobę przed konsekwencjami albo przekonywać ją kolejnymi rozmowami, nie oznacza to, że odpowiadasz za jej uzależnienie. To częste reakcje osób, które przez długi czas żyją w napięciu i próbują poradzić sobie z sytuacją najlepiej, jak potrafią.
| Zachowanie | Dlaczego szkodzi | Co zamiast |
|---|---|---|
| Straszenie i groźby bez pokrycia („odejdę”, „wyrzucę cię”) | Niespełniane groźby sprawiają, że kolejne ostrzeżenia tracą znaczenie | Stawiaj tylko takie granice, których jesteś gotowa lub gotowy przestrzegać |
| Podawanie leków bez wiedzy osoby pijącej | Niektóre leki stosowane w leczeniu uzależnienia, np. disulfiram, mogą w połączeniu z alkoholem wywołać niebezpieczną reakcję | Leczenie farmakologiczne powinno być dobrane przez lekarza i prowadzone za wiedzą pacjenta |
| Wylewanie alkoholu, przeszukiwanie rzeczy i stałe kontrolowanie | Przenosi uwagę z odpowiedzialności osoby pijącej na kontrolę prowadzoną przez rodzinę i może nasilać ukrywanie picia | Skup się na własnych granicach i reakcjach, a nie na poszukiwaniu butelek |
| Rozmowa, gdy osoba jest pod wpływem alkoholu | Trudniej wtedy o rzeczową rozmowę, a ryzyko konfliktu może być większe | Wróć do tematu, gdy bliski będzie trzeźwy |
| Kazania, wyzwiska i zawstydzanie | Zwiększają napięcie i zwykle nie budują motywacji do trwałej zmiany | Mów o faktach, swoich odczuciach i konkretnej propozycji pomocy |
Na co uważać: nagłe ograniczenie lub odstawienie alkoholu u osoby pijącej intensywnie i regularnie może wywołać zespół abstynencyjny, w tym drgawki i majaczenie alkoholowe. W razie drgawek, zaburzeń świadomości, omamów lub gwałtownego pogorszenia stanu zdrowia potrzebna jest pilna pomoc medyczna. Bezpieczny sposób odstawienia alkoholu powinien ocenić lekarz. Jeśli dochodzi do przemocy lub bezpośredniego zagrożenia zdrowia albo życia, dzwoń pod numer 112. Wsparcie dla osób doświadczających przemocy oferuje również „Niebieska Linia”: 800 120 002.
Bliski osoby pijącej może skorzystać z pomocy samodzielnie, bez jej zgody i bez skierowania. Warto zacząć od jednego z trzech miejsc:
Sam współpracuję z urzędami gmin i prowadzę punkty konsultacyjne dla osób uzależnionych oraz współuzależnionych. W praktyce pierwszym krokiem jest najczęściej uporządkowanie sytuacji w rodzinie i ustalenie, jakie działania są w danym przypadku realnie możliwe.
Można uruchomić sądową procedurę zobowiązania do leczenia odwykowego, ale nie oznacza to przymusowej terapii przez cały czas jej trwania. Zgodnie z ustawą o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi procedura dotyczy sytuacji, w których występuje uzależnienie od alkoholu lub jego podejrzenie oraz co najmniej jedna z przesłanek społecznych: rozkład życia rodzinnego, demoralizacja małoletnich, uchylanie się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematyczne zakłócanie spokoju lub porządku publicznego.
GKRPA, czyli gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych, to powoływany przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta zespół, który prowadzi rozmowy motywujące do leczenia i kieruje do sądu wnioski o zobowiązanie do leczenia odwykowego. Działa w każdej gminie, a zgłoszenie jest bezpłatne.
Procedura wygląda najczęściej następująco:
W tej procedurze przymus może dotyczyć m.in. doprowadzenia na badanie przez biegłego, rozprawę sądową lub do placówki w celu rozpoczęcia leczenia. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom wskazuje jednak, że nie ma możliwości prawnych ani organizacyjnych zatrzymania pacjenta w placówce leczenia odwykowego wbrew jego woli przez cały okres terapii.
Współuzależnienie to określenie sposobu funkcjonowania bliskich, w którym ich życie coraz bardziej zaczyna koncentrować się na piciu drugiej osoby – kontrolowaniu, ukrywaniu problemu, przewidywaniu kolejnego kryzysu i ratowaniu sytuacji. Nie jest to odrębna diagnoza medyczna. Może jednak opisywać realne trudności osób przez długi czas żyjących w stresie związanym z uzależnieniem bliskiego.
Jeśli rozpoznajesz u siebie opisane trudności, przeczytaj również nasz poradnik o współuzależnieniu i DDA oraz możliwościach uzyskania pomocy.
Sygnałem ostrzegawczym może być ciągłe napięcie, wstyd przed otoczeniem, rezygnowanie z własnych potrzeb albo przekonanie, że „jeśli jeszcze bardziej się postaram, on lub ona przestanie pić”. Wsparcie dla ciebie ma sens niezależnie od tego, czy bliska osoba zdecyduje się na leczenie. Pomoc może obejmować celowaną psychoterapię współuzależnienia lub konsultację ze specjalistą psychoterapii uzależnień.
Nie. Nie trzeba czekać na utratę pracy, zdrowia czy rozpad rodziny, aby zacząć reagować. Bliscy mogą wcześniej zmienić własny sposób postępowania, ustalić granice i skorzystać ze wsparcia specjalisty.
Nie należy podawać osobie pijącej żadnych leków na uzależnienie bez jej wiedzy i zgody. Leczenie farmakologiczne powinien dobrać lekarz po ocenie stanu zdrowia i sposobu picia.
Same groźby zwykle nie rozwiązują problemu, szczególnie jeśli nie idą za nimi realne i konsekwentne granice. Skuteczniejsze jest spokojne nazywanie konkretnych skutków picia, określenie własnych granic i przedstawienie możliwości uzyskania pomocy.
Może stworzyć okazję do rozpoczęcia terapii i kontaktu z placówką leczenia uzależnień, ale samo orzeczenie sądu nie gwarantuje trwałej zmiany. Celem tej procedury jest przede wszystkim doprowadzenie do podjęcia leczenia i zwiększenie szansy na zaangażowanie się w terapię.
Wspieraj trzeźwość, ale nie przejmuj odpowiedzialności za leczenie drugiej osoby. Warto wspólnie z terapeutą ustalić plan postępowania na wypadek nawrotu i wiedzieć, gdzie szybko szukać pomocy. Nawrót nie oznacza automatycznie, że całe dotychczasowe leczenie było nieskuteczne.
Pomoc alkoholikowi, który nie chce się leczyć, nie polega na ciągłym przekonywaniu go, kontrolowaniu ani usuwaniu konsekwencji picia. Większy sens ma zmiana własnych reakcji, stawianie możliwych do utrzymania granic, rozmowa wtedy, gdy osoba pijąca jest trzeźwa, oraz przygotowanie konkretnego kontaktu do miejsca leczenia. W określonych sytuacjach można również uruchomić procedurę zobowiązania do leczenia odwykowego przez GKRPA i sąd.
Równolegle warto zadbać o własne bezpieczeństwo i wsparcie. Nie odpowiadasz za to, że bliska osoba pije, i nie musisz czekać, aż zgodzi się na terapię, żeby samemu lub samej skonsultować sytuację ze specjalistą i ustalić, co możesz zmienić już teraz.
Bliska osoba pije i nie wiesz, co dalej?
W Gabinecie Psychoterapii Łuszczyńscy w Ostrołęce prowadzimy psychoterapię uzależnień i współuzależnienia. Pomagamy osobom pijącym i ich rodzinom ocenić sytuację oraz zaplanować kolejne kroki.
Źródła: Miller W.R., Meyers R.J., Tonigan J.S. (1999), Engaging the unmotivated in treatment for alcohol problems: a comparison of three strategies for intervention through family members, Journal of Consulting and Clinical Psychology 67(5); Ustawa z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, art. 24–36; Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom – procedura zobowiązania do leczenia odwykowego; Narodowy Fundusz Zdrowia – zasady korzystania z leczenia uzależnień.